Dzieje parafii Narodzenia Bogarodzicy we W這dawie

Le膨ca przy granicy pa雟twa W這dawa si璕a swoimi dziejami do s這wia雟kich Grod闚 Czerwie雟kich i na p馧 legendarnego W這da. Ruski kronikarz wspomina o niej przy okazji XIII-wiecznych najazd闚 tatarskich i z racji pobytu kniazia Daniela. Obecne Polesie Lubelskie i Pojezierze 璚zy雟ko-W這dawskie w po這wie XV w. stanowi造 pogranicze Korony i Wielkiego Ksi瘰twa Litewskiego. W這dawa, w kt鏎ej "Wo造 wo造 dawa" by豉 ostatni nadbu瘸雟k osad litewsk, gdy po drugiej stronie rzeki W這dawki by這 ju Kr鏊estwo Jagiellon闚. W dniu 18.03.1540 r. Fiodor Sanguszko s. Andrzeja odnotowa pierwsz fundacj na rzecz prawos豉wnych we W這dawie.

Pocz徠ki parafii prawos豉wnej we W這dawie si璕aj prze這mu XV i XVI wieku i zwi您ane s z osobami ksi捫徠 Olgierdowicz闚, Sanguszk闚 (m.in. Romana Teodorowicza), starosty w這dzimierskiego ksi璚ia Teodora Andrejewicza, a nast瘼nie ks. Aleksandra Pro雟kiego, m篹a Teodory Sanguszk闚nej. Pierwszy przekaz o cerkwi prawos豉wnej pod wezwaniem Narodzenia Przenaj鈍i皻szej Bogarodzicy znajdujemy pod dat 09.04.1564 r. Sanguszkowy przywilej dla cerkwi z 15.01.1645 r. nakazywa w這dawskiemu bractwu cechu garncarzy coroczne ofiarowanie w 鈍i徠yni du瞠j brackiej 鈍iecy. W zapiskach o monasterze jab貫czy雟kim znale潭 mo積a imiona pierwszych prze這穎nych kleru i protojerej闚 cerkwi: ks. Symeona (1564 r.), ks. Bazylego Paw這wicza (1694 r.) i ks. Andrzeja W豉diczki (1699 r.) oraz wsi nale膨cych do parafii: Korol闚ka, Orch闚ek (Orch闚), Suszno, Szuminka.

Jesieni 1648 r. oddzia造 kozackie pod wodz Iwana Bohuna i tatarskie Tuhaj-beja spali造 W這daw i Orch闚ek, a ludno嗆 篡dowsk wymordowa造. W 1673 r. Teofila z Leszczy雟kich Drohojewska ufundowa豉 drewnian cerkiew unick w Orch闚ku, kt鏎a stanowi豉 centrum 篡cia religijnego obrz康ku wschodniego do roku 1706, kiedy to wojska szwedzkie doszcz皻nie zniszczy造 Orch闚ek i W這daw.

Ludwik Pociej z dniem 03.06.1694 r. nakaza ka盥ej osobie spo鈔鏚 23 rodzin podleg造ch ksi璠zu grecko-ortodoksyjnemu bezp豉tnie pracowa na "ksi篹ym" przez 13 dni miesi璚znie, a w 1742 r. Antoni Pociej nadzieli klerowi cerkwi unickiej we W這dawie grunta. Z czasem duchowie雟two otrzyma這 prawo po這wu ryb w Bugu, warzenia piwa i p璠zenia w鏚ki (1859 r.). W II po這wie XIX w. proboszczowi, wikariuszowi i diakonowi (psalmi軼ie) na utrzymanie przyznano sumy pieni篹ne, odpowiednio: 500,-, 250,- i 120,- rubli rocznie.

W 1783 r. w豉軼iciel W這dawy, ksi捫 Adam Czartoryski, postawi w nieodleg造m Lubieniu cerkiew 鈍. Arcybiskupa Miko豉ja. Siedem lat p騧niej sp這n窸a drewniana cerkiew, na miejscu kt鏎ej pobudowano z drewna i pokryto gontem unick kaplic Narodzenia NMP, kt鏎a mie軼i豉 30 os鏏 (parafia wg danych z 1817 r. liczy豉 2210 wiernych). Uratowany z po瘸ru ikonostas przechowywany by w cerkwi w Korol闚ce. W dniu 18.05.1786 r. Stefan Symeon M這cki, metropolita kijowski i galicyjski, podporz康kowa cerkiew w Korol闚ce proboszczowi we W這dawie.

Przypomnijmy, 瞠 na skutek presji antyprawos豉wnej, wojen na tle religijnym i innych czynnik闚 polityczno-kulturowych, w wieku XVII po逝dniowe Podlasie podda這 si unii brzeskiej, za W這dawa sta豉 si silnym centrum ruchu kalwi雟kiego (ze znanym w豉軼icielem d鏏r i dobroczy鎍 kalwinizmu Rafa貫m Buczackim) a od 1698 r. - misyjnym o鈔odkiem o.o. Paulin闚, sprowadzonych tutaj przez Konstantego Pocieja. Od 05.10.1821 r. za ok. 100 z rocznie grekokatolicy wynajmowali od Paulin闚 kaplic, wy鈍i璚on 02.11.1821 r. przez ks. Markiewicza z Lubienia, gdy z powodu 篡dowskiej dro篡zny wierni nie byli w stanie doko鎍zy budowanej od dziesi璚iu lat cerkwi. Nast瘼ca ks. ks. Bazylego i Grzegorza Zieli雟kich, greckokatolicki ks. Nikon Zieli雟ki od 1827 r., tj. od wym闚ienia przez Paulin闚 kaplicy w ich klasztorze, zacz掖 odprawia nabo瞠雟twa w miejscowym ko軼iele rzymskokatolickim.

Za porozumieniem w豉dyki che軛skiego Filipa F. Szumborskiego i ordynata Augusta Zamojskiego, parafianie obrz康ku wschodniego we W這dawie otrzymali 15.12.1834 r. zgod na pobudowanie kaplicy na cmentarzu cerkiewnym "dla przechowywania cia zmar造ch do czasu ich pogrzebu". W niedziel 14.07.1840 r. w obecno軼i zarz康cy Iwana Riendiny kilkudziesi璚iu urz璠nik闚 s康owych i dziedzic闚, zosta po這穎ny przez ks. Gola雟kiego i 12 duchownych wyznania 豉ci雟kiego i greckiego, kamie w璕ielny pod murowan cerkiew z jedn kopu陰. Koszt jej budowy mia si zamyka w kwocie 37784,5 z (5317,62 rubli). Zosta豉 wy鈍i璚ona przez bp. Szumborskiego 15.08.1843 r. jako cerkiew Za郾i璚ia Przenaj鈍i皻szej Bogarodzicy. Po generalnej przebudowie w latach 1873-1882 cerkiew ta s逝篡豉 jako kaplica cmentarna, staj帷 si od 1875 r. prawos豉wn 鈍i徠yni parafialn wraz z wiernymi i 闚czesnym proboszczem ks. Korneliuszem Ferencewiczem.

Wymurowania obecnej cerkwi w這dawskiej, po rozebraniu podupad貫j drewnianej, podj掖 si w 1893 r. przedsi瑿iorca budowlany Piotr Ksenek z Siedlec, a projekt wykona Wiktor Iwanowicz Syczugow, cz這nek Cesarskiej Akademii Sztuk Pi瘯nych w Petersburgu. Umieszczono w niej ikonostas, kt鏎y jeszcze 02.08.1843 r. zosta zainstalowany przez Andrzeja Cieszcza雟kiego dla starej cerkwi. Z tamtej cerkwi przeniesiono te s造n帷 豉skami z這to-srebrn ikon Matki Bo瞠j oraz dwie ikony zapriestolne. Cerkiew otrzyma豉 imiona: 鈍. Aleksandra Newskiego, Narodzenia Przenaj鈍i皻szej Bogarodzicy i 鈍. Miko豉ja Cudotw鏎cy. Konsekracji dokona biskup lubelski Gedeon w dniu 09.09.1895 r. Jak odnotowuje kronikarz parafii: "(...) W lipcu i sierpniu 1882 r. pomalowano od wewn徠rz 軼iany i sufit. Na suficie cz窷ci o速arzowej 鈍i徠yni wykonano malowid這 przedstawiaj帷e Boga Ojca w postaci Starca, otoczonego Anio豉mi (...) Nad miejscem czytania Ewangelii podczas Liturgii przedstawiony jest Duch 安i皻y w postaci go喚bia z napisem woko這 "Duch 安i皻y ogarnia ci i si陰 Najwy窺zego ol郾iewa ci". Po鈔odku cerkwi na suficie przedstawiona jest Matka Boska ogarniaj帷a nar鏚 sw szat (omoforem) z napisem pod b喚kitnym t貫m p馧kolem "Ciesz si nasza rado軼i, okryj nas od wszelkiego z豉 swoj najczystsz szat". Na ch鏎ze wykonano przedstawienie Wszechwidz帷ego Oka. Wszystkie prace zosta造 wykonane przez stra積ika ziemskiego w這dawskiego okr璕u, Haponiuka, cz窷ciowo za pieni康ze cerkiewne a cz窷ciowo za ofiary dobrowolne urz璠nik闚 w這dawskich i duchowie雟twa (...)".

Pod koniec XIX w. przy w這dawskiej cerkwi by造 dwie dzwonnice, ka盥a z pi璚ioma dzwonami. Duchowie雟two obs逝giwa這 dwa cmentarze, z kt鏎ych jeden zape軟i si podczas powstania styczniowego, kiedy to chrze軼ijanie obrz康ku wschodniego z W這dawy wzi瘭i gremialny udzia w patriotycznym zrywie. By這 to zasadniczym powodem likwidacji Ko軼io豉 unickiego, co przemilcza dotychczasowa historiografia. Kronikarz zapisa: "(...) Kiedy w latach 1865-66 zacz皻o naucza dzieci we w這dawskiej szkole w j瞛yku rosyjskim, wtedy szko豉 pozostawa豉 pusta i mieszczanie W這dawy w swojej formalnej pro軸ie o鈍iadczyli, 瞠 j瞛yk rosyjski nie jest ich j瞛ykiem ojczystym, i 瞠 on jest im najmniej potrzebny (...)". Interesuj帷ym rysem prawos豉wia na Ziemi W這dawskiej od niepami皻nych czas闚 by豉 specyficzna gwara zwana j瞛ykiem chach豉ckim (mieszanina ukrai雟kiego, polskiego i bia這ruskiego), i na kt鏎ej temat prowadzono liczne studia.

Pierwszy dom dla ksi璠za pobudowany zosta w 1813 r., obecny - z prze這mu XIX i XX w. - jest w generalnym remoncie, podobnie jak zewn皻rzne elewacje i dach cerkwi. W ostatnich latach przeprowadzono konserwacj ikonostasu, cz窷ciowy remont dachu i kopu 鈍i徠yni oraz polichromi.

Od 29.07.1569 r. istnia這 bractwo, wspierane od pocz徠ku przez cech garncarzy i jednego z fundator闚, Romana Teodorowicza Sanguszk, ale nie podlegaj帷 kontroli w豉dz cerkiewnych i formacji duchowej podupad這. Od 1741 r. Antoni Pociej utworzy bractwo cerkiewne, dla kt鏎ego program napisa proboszcz parafii w S豉watyczach, ks. Konstanty Mazanowski. Opr鏂z wymienionych ju wy瞠j duszpasterzy proboszczami we W這dawie byli: ks. Adam Jankowski (1852-1860), ks. J霩ef Lewicki (1860-1867), ks. Jan Bielawski (1867-1874), ks. Remigiusz Hankiewicz (1874), ks. Korneliusz Ferencewicz (1874-1881) i - do ko鎍a XIX w. - ks. Piotr Gaponowicz, ks. Konstanty Romanowski. W這dawa by豉 siedzib dziekan闚 dw鏂h okr璕闚 w這dawskich: p馧nocno-wschodniego i po逝dniowo-zachodniego. W XX w. proboszczami i dziekanami w這dawskimi byli kolejno ksi篹a: Andrzej Draczy雟ki (od 1902 r.), Micha Lewicki (od.1918 r. tj. od reaktywowania parafii po bie瞠雟twie), Grzegorz Kratiuk, Bazyli Teodorowicz a podczas okupacji niemieckiej - ks. Filip Sereda.

W czasie Akcji "Wis豉" dosz這 do bezskutecznej pr鏏y utworzenia parafii narodowej. W okresie PRL w這dawsk parafi kierowali ksi篹a: Miko豉j Dejneko (obecnie rezydent w Siemiatyczach), Piotr Weremczuk, a od marca 1970 r. - o. ihumen Mitrofan Bud嶔o, kt鏎y przeprowadzi gruntowny remont cerkwi, plebanii, zaj掖 si cerkwi w Sosnowicy i wybudowaniem kaplicy cmentarnej w Wo這skowoli. Od 1978 r. proboszczami byli kolejno ks. Wiktor Szajkowski i ks. Miko豉j Chodakowski. Od sierpnia 2005 r. proboszczem parafii jest ks. prot. Jerzy Ignaciuk.

Opracowa Grzegorz Jacek Pelica